Dyrektywa ATEX - co to jest i kiedy trzeba mieć certyfikat?

Home Poradniki Dyrektywa ATEX – co to jest i kiedy trzeba mieć certyfikat?

Co to jest dyrektywa ATEX?

Skrót ATEX wywodzi się z języka francuskiego od słów Atmosphères Explosibles. Pod tym terminem kryją się przepisy, które mają chronić ludzi i zakłady przed skutkami zapłonu gazów, oparów lub pyłów. Kogo dokładnie obejmują? Prawo unijne, obowiązujące w całej Unii Europejskiej, nakłada regulacje na dwie różne grupy docelowe:

Nowa dyrektywa ATEX 114 (2014/34/UE) dotyczy producentów maszyn, systemów ochronnych oraz komponentów technicznych. Urządzenia nią objęte nie mogą generować iskier elektrycznych, mechanicznych ani osiągać temperatur powierzchniowych, które mogłyby zainicjować wybuch gazów, par, mgieł lub pyłów.
Dyrektywa społeczna (1999/92/WE) jest skierowana do pracodawców. Właściciel zakładu musi stworzyć bezpieczne warunki pracy i odpowiednio uchronić przestrzeń przed ryzykiem wybuchu.

Dyrektywa ma sprawić, że producenci będą dostarczać bezpieczne urządzenia ATEX, a pracodawcy poprawnie je implementować.

Czym się różni ATEX od EX?

Dyrektywa ATEX to zbiór przepisów prawnych, które obowiązują na terenie państw Unii Europejskiej. Natomiast EX jest oznaczeniem ochrony przeciwwybuchowej. Konkretny sprzęt posiada zabezpieczenia w standardzie EX, dzięki czemu nadaje się do pracy w trudnym środowisku na całym świecie. Jednak na rynku europejskim taki produkt musi dodatkowo przejść oficjalną procedurę oceny zgodności, którą narzuca już nowa dyrektywa ATEX.

Jakie są główne wytyczne ATEX?

Przepisy stawiają jasne wymagania wobec pracodawców i producentów instalacji:

Twórcy maszyn odpowiadają za produkt. Muszą tak zaprojektować sprzęt, aby w trakcie pracy nie wywołał iskry i nie nagrzewał się do niebezpiecznych temperatur.
Właściciel zakładu jest odpowiedzialny za warunki pracy. Jego głównym obowiązkiem jest przygotowanie raportu, który dokładnie opisuje możliwe zagrożenia na terenie zakładu. Dokument powinien być regularnie aktualizowany. Pracodawca musi usunąć z hali wszystko, co może zainicjować zapłon, a także wyznaczyć bezpieczne strefy poruszania się. Jest też zobowiązany do szkolenia pracowników z zakresu obsługi maszyn.

Każda ze stron ma inne zadania, ale cel dyrektywy ATEX pozostaje ten sam – zapobiec wybuchowi.

Gdzie i kiedy certyfikacja ATEX jest obowiązkowa?

Miejsca takie jak kopalnie, lakiernie, zakłady chemiczne czy młyny to przestrzenie o najwyższym ryzyku zapłonu. Podobnie sytuacja wygląda przy specjalistycznych instalacjach przemysłowych.

Aby ułatwić dobór urządzeń ATEX do specyfiki miejsca, dyrektywa dzieli maszyny na dwie grupy:

Grupa I – sprzęt do pracy w podziemnych wyrobiskach kopalń oraz na ich powierzchni, gdzie istnieje ryzyko zapłonu metanu lub pyłu węglowego.
Grupa II – urządzenia przeznaczone dla przemysłu naziemnego, gdzie zagrożenie stanowią wybuchowe gazy, opary, mgły i pyły (np. rafinerie, zakłady chemiczne, młyny). Ta kategoria dzieli się na podgrupy w zależności od rodzaju gazu: IIA (np. propan), IIB (np. etylen) oraz IIC (np. wodór).

Czy pompa ciepła R290 powinna mieć certyfikat ATEX?

W związku z nowymi zasadami względem pomp ciepła producenci coraz częściej wykorzystują propan (R290) jako naturalny i ekologiczny czynnik chłodniczy. Ma bardzo dobre parametry termiczne, ale jest też łatwopalny, dlatego przypisano go do podgrupy IIA.

Domowe pompy ciepła R290 nie muszą przechodzić procesu certyfikacji ATEX – decyduje zakres zastosowania dyrektywy i ocena zagrożenia. Sytuacja może wyglądać inaczej w przypadku bardzo dużych, kaskadowych instalacji komercyjnych lub w zamkniętych maszynowniach. Jeśli pomieszczenie techniczne będzie zaklasyfikowane jako strefa zagrożenia wybuchem, to wszystkie podzespoły – np. wentylatory czy czujniki – muszą spełniać normy odpowiednie dla danej podgrupy.

Sprawdź: korelacje między R290 a wskaźnikiem GWP.

Jakie są strefy ATEX i co oznaczają?

Zagrożenie wybuchem może mieć różne stopnie, dlatego eksperci wprowadzili podział na konkretne strefy. Przepisy dzielą obszary robocze na podstawie dwóch czynników: rodzaju niebezpiecznej substancji oraz czasu jej występowania w powietrzu.

Atmosfery gazowe (gazy, opary i mgły cieczy):

Strefa 0 – miejsce, gdzie niebezpieczna mieszanina utrzymuje się stale lub przez bardzo długi czas.
Strefa 1 – obszar, w którym zagrożenie może wystąpić sporadycznie podczas normalnej pracy.
Strefa 2 – przestrzeń, gdzie ryzyko pojawia się rzadko i trwa przez bardzo krótki czas.

Atmosfery pyłowe (łatwopalne pyły, np. w zakładach drzewnych czy młynach):

Strefa 20 – chmura pyłu występuje w powietrzu stale lub bardzo często.
Strefa 21 – mieszanina pyłowa może pojawić się w powietrzu okazjonalnie.
Strefa 22 – niebezpieczeństwo występuje rzadko i szybko ustępuje.

Po czym rozpoznać urządzenie z oznaczeniem ATEX?

Na tabliczce znamionowej każdego sprzętu z certyfikatem ATEX znajdziesz ciąg symboli. Główny znak to charakterystyczne litery „Ex” wpisane w sześciokąt. Tuż obok producenci umieszczają szereg dodatkowych informacji. Kod wskazuje między innymi grupę urządzeń (np. sprzęt do kopalni), kategorię bezpieczeństwa, rodzaj dopuszczalnej atmosfery (gaz czy pył) oraz klasę temperaturową.

Jak przebiega certyfikacja ATEX?

Dyrektywa przewiduje różne procedury oceny zgodności, zależnie od kategorii urządzenia. Na początku eksperci dokładnie sprawdzają sam projekt, a potem sprzęt przechodzi fizyczne testy. Inżynierowie uderzają w obudowę, mocno podnoszą jej temperaturę i sprawdzają szczelność. Szukają też miejsc, gdzie mogą pojawić się niebezpieczne iskry. Kiedy maszyna zda wszystkie próby, uprawniony do tego podmiot wydaje oficjalny certyfikat ATEX.

Często jednak audytorzy sprawdzają nie tylko sam prototyp, ale i system kontroli jakości w fabryce. Dzięki temu urządzenia ATEX opuszczające taśmę produkcyjną gwarantują taki sam poziom bezpieczeństwa.

Ile kosztuje certyfikat ATEX?

Nie ma jednego, stałego cennika. Każda zewnętrzna firma ma swoje stawki, a na ostateczną wycenę składa się kilka czynników. Najważniejsza jest budowa maszyny – badanie prostego czujnika kosztuje mniej niż kontrola rozbudowanej centrali wentylacyjnej. Cena rośnie razem z liczbą i trudnością testów laboratoryjnych. Koszty zależą również od tego, czy eksperci oceniają tylko jeden model urządzenia, czy sprawdzają od razu całą linię produkcyjną w zakładzie.

Źródła:

FAQ – dyrektywa i certyfikacja ATEX

Czym jest dyrektywa ATEX?

To zbiór europejskich przepisów prawnych. Dyrektywa określa konkretne zasady bezpieczeństwa i wymogi techniczne dla sprzętów. Dotyczy wszystkich miejsc, gdzie pojawia się ryzyko wybuchu gazów, oparów lub pyłów.

Co to jest strefa ATEX?

To wydzielony obszar w zakładzie pracy lub wokół instalacji. W takiej przestrzeni może pojawić się niebezpieczna mieszanina wybuchowa. Eksperci klasyfikują te miejsca od 0 do 2 dla gazów oraz od 20 do 22 dla pyłów.

Jakie są urządzenia ATEX?

To specjalnie zaprojektowane maszyny przystosowane do pracy w miejscach zagrożonych wybuchem. Urządzenia z oznaczeniem ATEX nie mogą generować iskry ani rozgrzewać się do temperatury, która mogłaby doprowadzić do eksplozji gazu, oparu, mgły albo pyłu.

Czym się różni atest od certyfikatu?

Główna różnica leży w zakresie i mocy prawnej dokumentu. Atest potwierdza, że konkretny wyrób ma określone parametry – zwykle wystawia go laboratorium lub instytucja badawcza. Certyfikat badania typu UE to formalne potwierdzenie zgodności z dyrektywą ATEX, które wydaje jednostka notyfikowana. Za deklarację zgodności UE odpowiada producent albo upoważniony do tego przedstawiciel.

Czy certyfikacja jest obowiązkowa?

Unijne przepisy zakazują użytkowania niecertyfikowanego sprzętu w wyznaczonych strefach zagrożenia. Brak odpowiedniej dokumentacji może zakończyć się karą finansową, ale co najważniejsze, stwarza to zagrożenie dla zdrowia i życia.